A

Agroekoloji: Sürdürülebilir tarım yöntemlerine dair teori ve pratikleri içeren, ekolojik süreçleri inceleyen bir hareket, tarımsal uygulama, bilim dalı. Yerel kaynak ile geleneksel bilgiden yararlanarak gıda güvenliğini sağlamada öne çıkan başlıca araçlardan biri.

Akdeniz Diyeti: 1960’lı yılların başında formüle edilen, geleneksel gıdalardan ve Güney İspanya, Güney İtalya, Girit’e özgü yeme alışkanlıklarından ilham alan bir diyet türü. Meyve ve sebzeler, tam tahıllı besinler, baklagiller, yağlı tohumlar ve zeytin gibi bitkisel besinlerden yana zengin; balık ve deniz ürünleri yönünden orta-yüksek düzeyde; süt ürünleri, yumurta, kümes hayvanları ve şarap açısından orta düzeyde; kırmızı et bakımından ise düşük düzeyde tüketimi ile karakterize olmuş; Akdeniz ülkelerinin mutfağı olarak bilinen Akdeniz mutfağından farklı bir beslenme modeli.

Atık: Hem teknolojik hem sosyal gelişmelere bağlı olarak insani gelişim ile ilişkili olan ve üretimden tüketime tüm aşamalarda ortaya çıkan, kullanıldıktan sonra artık kullanıcının işine yaramayan; hastane, ev, fabrika gibi yerlerde kullanılıp artık işlenemez hale gelerek çevreye zarar vermeye başlayan her türlü madde.  

B

Balıkçılık Sahası Ayak İzi: Avlanma verilerine dayanarak, balık ve deniz ürünlerini temin etmek için ne kadar deniz ve tatlı su alanının gerektiğinin hesaplanması.

Beşikten Beşiğe: Üretim sürecinde oluşan atığın sıfıra indirilmesini esas alan, sıfır atık yaklaşımının da ötesine geçen, Cradle to Cradle (C2C) olarak da adlandırılan bir sürdürülebilirlik yaklaşımı, doğa dostu üretim anlayışı.

Biyodizel: Fosil yakıtlara alternatif olarak üretilen, organik yağların baz ve alkol ile karıştırılması yöntemiyle dizel yakıta çevrilen, bitkisel yağ bazlı yakıt.

Biyoetanol: Hava kirliliğini azaltmak için selüloz bazlı mısır, şeker pancarı, çimen gibi çeşitli tarım ürünlerinin benzine belirlii oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen bitkisel yakıt türü.  

Biyogaz: Organik atıkların oksijensiz ortamda karbondioksit ve metan gazına dönüştürülmesiyle elde edilen kullanılabilir gaz.

Biyokütle: Yaşayan veya yaşamış olan canlılardan elde edilen, fosilleşmemiş tüm biyolojik malzeme.

Biyosfer: Ekosfer olarak da bilinen ve canlı yüzey olarak da adlandırılan, Dünya’daki canlıların yaşadığı, 16-20 km kalınlığındaki tabaka.

C

Coğrafi İşaret: Benzerlerinden farklılaşmış ve bu farklılığını, ününü kazandığı yöreye borçlu olan ürünler.

Ç

Çift Piramit Modeli: 2009 yılında, besin tercihlerinin çevresel etkilerinin nasıl olduğunun açıklanması amacıyla geliştirilen model. Akdeniz beslenmesi olarak bilinen klasik besin piramidinin yanına, besinlerin ekolojik ayak izlerinin sınıflandırıldığı yani ters çevrildiği çevresel piramidin yerleştirildiği diyagram.

D

DASH Diyeti (Dietary Approaches to Stop Hypertension): Kan basıncını azaltması nedeniyle kardiyovasküler hastalıklar için risk oluşturan hipertansiyonun tedavisinde önerilen diyet türü.

Döngüsel Ekonomi: Endüstriyel ekonomide; üretim, tüketim, imha sürecinin yerini, dönüşümün ve sürekliliğin aldığı ekonomi terimi.

E

Ekoloji: Canlıların hem birbirleriyle hem de çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen doğa bilimi.

Ekolojik Ayak İzi: İnsanların yemek, barınma, ısınma gibi ihtiyaçlarını karşılamak için yeryüzü kaynaklarından ne kadar yararlandığını ve gezegen üzerindeki etkisini ölçmek için yapılan hesaplama.

Ekolojik Sanat: İnsanlara çevre bilinci kazandırmaya ve doğa ile doğal olanı korumaya yönelik sanatsal projelerin gerçekleştirildiği, doğaya duyarlı sanatsal akım.

Ekolojik Tarım: Üretimden tüketime her aşamasının kontrollü ve sertifikalı olduğu, kimyasal girdi kullanılmayan tarımsal üretim.

Ekolojik Vatandaşlık: Vatandaşlık görev ve yükümlülüklerinin bilincinde olan, gelecek nesiller ile insan dışındaki canlıları da önemseyen bireyler.

Ekopedagoji: Doğaya, insana, kültüre, çeşitliliğe saygıyı esas alan; çevre eğitimine politik ve eleştirel bakış.

Ekosistem: Birbirleriyle ve fiziksel çevreleriyle etkileşim halinde olan canlıların karşılıklı ilişkilerinden kaynaklanan, süreklilik halindeki ekolojik sistem.  

Ekososyalizm: Canlıların yaşayabilmesi için gerekli koşulların sağlandığı bir çevrenin sürdürülmesi ve gezegenin ekolojik dengelerinin korunması ilkeleri doğrultusunda hareket eden politik akım.

Eko-Verimlilik: Üretimde ham maddenin ve enerji kullanımının azaltılması, atık oluşumunun azaltılması, yeniden kullanımın ve geri dönüşümün arttırılması gibi uygulamaları kapsayan; çevreye duyarlı atık yönetimi.

G

Geri Dönüşüm: Yeniden değerlendirilme imkânı bulunan atıkların, fiziksel veya kimyasal işlemlerden geçirilmesi yoluyla ikincil ham maddeye dönüştürülerek, üretim sürecine tekrar dâhil edilmesi.

Gıda Mili: Gıdanın üretim aşamasından, tüketiciye ulaşıncaya kadarki yolculuğu.

Gri Su Ayak İzi: Tatlı su kirliliğinin derecesini rakamsal olarak gösteren kavram.

İ

İklim Değişikliği: Doğal iklim değişikliklerine ek olarak; küresel atmosferin bileşimini bozan fosil yakıt kullanımı, arazi kullanımı değişiklikleri, ormansızlaştırma, sanayi süreçleri gibi insan faaliyetleri nedeniyle iklimde meydana gelen değişiklik.

K

Karbon Ayak İzi: Üretilen sera gazı miktarı açısından insan faaliyetlerinin çevreye verdiği, birim karbondioksit cinsinden ölçülen zarar.

Kompost: Oksijenli veya oksijensiz ortamda, bitkisel ve hayvansal atıkların bozunması ve organik gübreye dönüşmesi.

Küresel Isınma: Yıl boyunca kara, deniz ve havada ölçülen, atmosfere salınan gazların neden olduğu düşünülen sera etkisinin sonucunda; ortalama sıcaklıklarda görülen artış.

Kyoto Protokolü: Avrupa Birliği ve 35 sanayileşmiş ülke tarafından 2005’te imzalanan, İklim değişikliği alanında hükümetlerin kullanabileceği tek araç olan ve sera gazı salınımlarını sınırlandırma ile azaltma konusunda hukuki bağlayıcılığı olan tek uluslararası anlaşma.

M

Mavi Su Ayak İzi: Üretim aşamasında ihtiyaç duyulan yüzey ve yer altı tatlı su kaynaklarının toplam hacmi.

Mikroplastik: Suda çözünemeyen, 5 mm’den küçük, genellikle petrol türevli, çevre kirliliğine sebep olan polimetrik parçacıklar.

O

Organik Atık: Doğada mikroorganizmalar tarafından bozunmaya uğratılarak kolayca temel bileşenlerine ayrılan, bitki ve hayvan kaynaklı doğal atık türü.

Organik Tarım: Kimyasal girdi kullanmadan üretimi yapılan tarım.

Organik Ürün: Tohumdan hasada, hasattan son kullanıcıya kadar hiçbir aşamasında insana ve ekosisteme zararlı kimyasal girdi, katkı maddesi, işlem/yöntem kullanılmayan, üretimi kontrollü ve sertifikalı ürünler.

Otlak Ayak İzi: Et, süt, deri ve yün ürünleri için hayvancılık yapılan alanın hesaplanması.  

P

Permakültür: Doğayı gözleme dayanan, doğal sistemleri örnek alan, yaşam alanlarının doğal ekosistemler gibi tasarlanmasını kapsayan tasarım bilimi.

S

Sağlık: Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre; fiziksel, mental ve sosyal açıdan iyi olma durumu.

Sera Etkisi: Güneş ışınlarının Dünya’dan yansıyarak atmosferde bulunan karbondioksit, metan, su buharı gibi gazlar tarafından tutulması.  

Sera Gazı: Atmosferdeki kızılötesi ışınları absorbe ederek atmosferin ısınmasına ve küresel ısınma ile iklim değişikliklerine yol açan gaz bileşenleri.

Sıfır Atık Yaklaşımı: Atığın önlenmesini, azaltılmasını, yeniden kullanılmasını ve geri dönüştürülmesini, israftan ve gereksiz tüketimden kaçınmayı, kaynakların verimli kullanılmasını savunan; bu doğrultuda sürdürülebilir üretim ve tüketim alışkanlıklarını teşvik eden, döngüselliğe dayalı atık ve kaynak yönetimi.

Su Ayak İzi: Mal ve hizmetlerin üretimi ile tüketiminde doğrudan ve dolaylı olarak kullanılan su miktarı.

Sürdürülebilir Beslenme: Beslenme tercihlerinde aşırı tüketimi azaltmak amacıyla yapılan değişiklikleri; daha düşük çevresel etkilere sahip besleyici diyetleri, besin sistemlerindeki kayıpların ve atıkların azaltılmasını kapsayan kavram.

Sürdürülebilir Diyet: Hem günümüz hem gelecek nesiller için sağlıklı yaşamı ve beslenme güvencesini destekleyen, çevresel etkisi düşük olan diyet.

Sürdürülebilir Fiziksel Aktivite: Gıda, ulaşım, eğitim tesisleri veya ekipman için aşırı enerji harcanmasına gerek duymadan yapılan; sağlığı geliştirmek için yeterli süreye, yoğunluğa, sıcaklığa sahip aktivite.

Sürdürülebilir Kalkınma: Evrensel sorunlara odaklanan, bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların da faydalanabilmeleri için çabalayan, üretirken kaynakları da koruyan kalkınma modeli.

Sürdürülebilir Kentleşme: Gelecek kuşakların gereksinimlerinin karşılanmasına engel olmayacak şekilde geliştirilen, gereksinimlere yanıt veren kentleşme.

Sürdürülebilir Şehir: Şehir sakinlerinin hayat kalitesinin arttırılmasını, akıllı teknolojilerden faydalanılmasını, iklim değişikliklerinin etkilerinin azaltılmasını, iklim değişikliklerine ve afetlere dayanıklı hâle getirilmesini, ekonomik gelişmelerin çevreye zarar vermemesini amaçlayan şehir modeli.  

Sürdürülebilir Tarım: Toplumun gıda ve tekstil ihtiyaçlarını karşılarken, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını da göz önünde bulunduran, sürdürülebilir yöntemlerle gerçekleştirilen tarım.

Sürdürülebilir Ulaşım: Trafik yoğunluğunu, ulaşım kaynaklı hava kirliliği ve enerji tüketimini mümkün olan en az seviyede tutmaya odaklanan, sürdürülebilir ulaşım planlamasını içeren kavram.  

Sürdürülebilirlik: Bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek nesillere de iyi bir çevre bırakmak için yapılan faaliyetler, daimi olma yeteneği.

T

Tarım Arazisi Ayak İzi: İnsan tüketimi için gerekli gıda ile lif, hayvan yemi, yağ bitkileri ve kauçuk üretimi için kullanılan alanın hesaplanması.  

Topluluk Enerjisi: İnsanların her gün tükettikleri enerjinin üretiminde, depolanmasında, verimli kullanılmasında birleştikleri ortak platform.  

V

Vejetaryen Diyet: Bitkisel kaynaklı besinlerin tüketildiği beslenme şekli.

Y

Yapılaşmış Alan Ayak İzi: Ulaşım, konut, endüstriyel yapılar, hidroelektrik santralleri gibi; insan altyapısıyla kaplanmış alanın yüz ölçümü.

Yavaş Şehir (Cittaslow): Günlük yaşamın hızını düşürüp hayattan keyif alacak düzeye getirmeyi ve bu yaşam tarzını şehir yaşamına uyarlamayı esas alan öneri.

Yavaş Yemek Hareketi: 1980’li yılların sonunda ortaya çıkan; tadın standartlaşmasına, biyoçeşitliliğe yapılan tehdide, çevresel tahribata, küçük üreticinin yok olmasına ve düşük kârlı sebzelerin, meyvelerin, tahılların yok olması ile küresel tek tip besin kartellerine, kültürel kimliğin kaybına karşı oluşmuş antikapitalist hareket.

Yenilenebilir Enerji: Doğal süreçte var olan; güneş enerjisi, jeotermal enerji, hidrolik enerji, biyokütle enerjisi, hidrojen enerjisi gibi süreklilik arz eden enerji akışından elde edilen enerji.

Yeşil İş: Çevresel sürdürülebilirlik ilkelerine bağlı, iş stratejisinde sürdürülebilir enerji kaynaklarını kullanan, çevreye zarar vermeyen uygulamaları benimseyen işletmeler.

Yeşil Pazarlama: Temel sürdürülebilirlik esaslarını içeren; üretim, promosyon, fiyatlandırma ve dağıtım aşamalarında çevreye uyumlu stratejilerin yürütüldüğü, değer odaklı pazarlama yöntemi.

Yeşil Su Ayak İzi: Bir malı üretmek için kullanılan toplam yağmur suyu.